Hơn 20 năm theo dõi khối ngoại của nhà đầu tư Việt: Đã đến lúc thay đổi cách nhìn

Suốt hai thập kỷ, khối ngoại mua hay bán ròng luôn được coi là tín hiệu dẫn đường cho nhà đầu tư Việt. Thói quen ấy hình thành khi người Việt còn học chứng khoán từ quỹ ngoại, nhưng khoảng cách hiểu biết hiện đã thu hẹp rất nhiều. Thị trường vẫn đứng vững qua đợt bán ròng kỷ lục, dù còn thiếu dòng vốn dài hạn trong nước.

Ông Đào Phúc Tường, Chuyên gia Tài chính, phát biểu tại sự kiện VIF 2027 do VietnamBiz tổ chức. (Ảnh: BTC).

Tại phiên thảo luận “Capital Market 2027” của Diễn đàn Đầu tư Việt Nam (VIF 2027) do VietnamBiz tổ chức ngày 12/11/2026, chuyên gia tài chính Đào Phúc Tường cho rằng nhà đầu tư không cần quá lo chuyện khối ngoại bán ròng. Theo ông, khối ngoại đã bán ròng hai, ba năm qua mà thị trường vẫn vận hành bình thường, bởi khối ngoại “không phải con ngáo ộp”, và chính các định chế tài chính ngoại, kể cả Goldman Sachs hay JP Morgan, cũng thuê người Việt làm phân tích.

Theo báo cáo thường niên của Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), khối ngoại đã bán ròng 24.831 tỷ đồng trên sàn này năm 2023, 90.311 tỷ đồng năm 2024 và 125.496 tỷ đồng năm 2025. Vậy mà VN-Index vẫn khép lại năm 2025 ở 1.784,49 điểm, tăng 40,9% so với cuối năm 2024. Sang năm 2026, khối ngoại bán thêm khoảng 121 nghìn tỷ đồng trên HOSE chỉ trong 10 tháng đầu năm.

Dòng chữ “khối ngoại mua ròng” hay “khối ngoại bán ròng” vẫn có mặt trong gần như mọi bản tin chứng khoán cuối phiên suốt hai mươi năm qua, như thể dòng tiền này quan trọng hơn mọi nhóm nhà đầu tư khác. Vì sao người Việt quen dõi theo khối ngoại trên chính thị trường của mình, và thói quen ấy nay còn hợp lý đến đâu, là câu hỏi phải tìm lời đáp trong lịch sử của thị trường này.

Học chứng khoán từ khối ngoại

Năm 2007, khi thị trường chứng khoán Việt Nam mới 7 năm tuổi, khối ngoại là lực mua đáng kể. Theo báo cáo thường niên 2008 của HOSE, nhà đầu tư nước ngoài mua 66.666 tỷ đồng và bán 43.065 tỷ đồng trên sàn này trong năm 2007, tức mua ròng 23.601 tỷ đồng. Báo chí thời đó ghi nhận có những phiên khối ngoại chiếm 40–60% giá trị giao dịch, trong khi họ nắm khoảng 25–30% cổ phần các công ty niêm yết.

Đứng bên kia là một lớp nhà đầu tư trong nước còn rất mỏng, với 106.393 tài khoản chứng khoán vào cuối năm 2006 và khoảng 244 nghìn tài khoản vào giữa năm 2007, phần lớn là cá nhân mới vào nghề. Ông Đào Phúc Tường nhớ lại rằng thời ấy nhiều người còn chưa hiểu P/E là gì, chưa biết một quỹ đầu tư vận hành ra sao, nên cách học nhanh nhất là xem khối ngoại mua gì, bán gì rồi làm theo.

Trần sở hữu dành cho nhà đầu tư nước ngoài, khởi đầu ở mức 20% rồi được nâng lên 30% năm 2003 và 49% theo Quyết định 238/2005/QĐ-TTg, càng biến khối ngoại thành người định giá cổ phiếu tốt. Những mã tốt nhất thường hết room sớm, nên muốn mua thêm, khối ngoại phải trả giá cao hơn để sang tay lẫn nhau, và việc họ chấp nhận mức giá đó trở thành tín hiệu cho cả thị trường về việc doanh nghiệp nào đáng tiền.

Năm 2008, VN-Index mất 65,7% giá trị, nhưng khối ngoại không rút đi như nhiều người lo ngại. Báo cáo của HOSE cho thấy nhà đầu tư nước ngoài bán ròng khoảng 1.800 tỷ đồng trong ba tháng cuối năm, khi khủng hoảng tài chính toàn cầu lan rộng, song cả năm vẫn mua ròng hơn 9.234 tỷ đồng trên hai sàn. Trong lúc nhà đầu tư cá nhân đua nhau bán ra, hình ảnh khối ngoại kiên nhẫn gom hàng khiến thói quen nhìn theo họ ăn sâu.

Đến năm 2010, cả nước đã có 1,06 triệu tài khoản chứng khoán, gấp gần 10 lần cuối năm 2006, nhưng tổ chức trong nước chỉ đứng tên 3.469 tài khoản, ít hơn cả 13.836 tài khoản của nhà đầu tư nước ngoài. Năm đó khối ngoại vẫn mua ròng 15.368 tỷ đồng trên HOSE. Tới năm 2025, khoảng cách hiểu biết đã hẹp lại, nhưng khối ngoại lại chuyển sang bán ròng liên tục, vì những lý do nằm ngoài doanh nghiệp Việt.

Yếu tố tỷ giá trong quyết định mua bán

Khối ngoại vẫn giao dịch sôi động trên HOSE, với tổng giá trị mua và bán năm 2025 đạt 1,53 triệu tỷ đồng, chiếm 11,53% giá trị giao dịch toàn thị trường, gần như ngang mức 12,45% của năm 2020. Nhưng chiều mua bán đã thay đổi, khi từ mức mua ròng 43.076 tỷ đồng năm 2018, khối ngoại chuyển sang bán ròng 125.496 tỷ đồng năm 2025, kéo tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư quốc tế trên toàn thị trường Việt Nam xuống còn 14,7% vào cuối năm 2025.

Tỷ giá trung tâm USD/VND tăng từ 24.335 đồng cuối năm 2024 lên 25.121 đồng cuối năm 2025, tức khoảng 3,2%. Với quỹ ngoại tính lãi lỗ bằng USD, phần tiền đồng mất giá bị trừ thẳng vào lợi nhuận khi đưa về nước, nên cổ phiếu phải tăng nhanh hơn mức trượt giá mới có lời. Ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), cho biết công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá là điều các quỹ lớn luôn hỏi khi làm việc về nâng hạng.

Với ông Tường, thứ đáng theo dõi hơn khối ngoại là thái độ của Ngân hàng Nhà nước, bởi chính sách tiền tệ nới hay siết quyết định tiền rẻ hay đắt, mà tiền rẻ mới kéo nhà đầu tư trong nước quay lại chứng khoán. Theo ông, nhà điều hành hiện mới chỉ giữ cho mọi thứ không xấu đi; khi họ đổi thái độ, ông sẽ đổi cách đầu tư theo, và lúc đó khối ngoại phải chạy theo dòng tiền nội.

Nhưng thái độ của nhà điều hành lại bị ràng buộc bởi chính chênh lệch lãi suất giữa USD và VND, biến số cũng chi phối dòng vốn khối ngoại. Khi chênh lệch còn lớn, nhà điều hành khó hạ lãi suất vì lo tỷ giá, còn khối ngoại có thêm lý do rút vốn. Vì vậy, theo dõi tỷ giá và chính sách tiền tệ là nhìn vào gốc rễ của vấn đề, còn đếm từng phiên khối ngoại mua bán là nhìn vào ngọn.

Ngoại bán, nội mua

Trên sàn, mỗi cổ phiếu bán ra đều có người mua vào, nếu một nhóm bán ròng bao nhiêu thì nhóm còn lại phải mua ròng đúng bấy nhiêu. Khi khối ngoại bán ròng 125.496 tỷ đồng trên HOSE năm 2025 mà VN-Index vẫn tăng 40,9%, nhà đầu tư trong nước (gồm cá nhân, tổ chức và tự doanh công ty chứng khoán) đã đứng ra cung cấp lực mua đối ứng.

Cùng một năm ấy, báo chí có thể viết “khối ngoại bán ròng kỷ lục” hoặc “khối nội gom hàng kỷ lục”, cả hai đều đúng về số liệu, nhưng gần như mọi bản tin chỉ chọn nói về khối ngoại.

Đến 31/10/2026, VSDC ghi nhận gần 14,4 triệu tài khoản chứng khoán, trong đó nhà đầu tư trong nước chiếm khoảng 99,6%, và tổng số tài khoản gấp khoảng 135 lần cuối năm 2006. Khoảng cách hiểu biết với khối ngoại cũng hẹp lại khi chính các quỹ ngoại thuê người Việt phân tích doanh nghiệp Việt, nên thói quen chỉ đưa tin một vế là dấu vết của một giai đoạn đã qua, và hai khối nhà đầu tư ngày nay nên được nhìn ngang hàng nhau.

Tuy vậy, khi giá trị khớp lệnh bình quân trên HOSE tháng 9/2026 chỉ còn gần 13,3 nghìn tỷ đồng mỗi phiên, thấp nhất hơn một năm, lượng hàng khối ngoại bán ra bắt đầu đè nặng hơn lên giá cổ phiếu. VN-Index lùi từ đỉnh 1.928 điểm ngày 18/5/2026 về 1.735 điểm ngày 13/11/2026, tương ứng giảm khoảng 10%, cho thấy sức đỡ của tiền trong nước chưa vững, vì phần lớn số tiền ấy vẫn nằm trong tay cá nhân, vốn mua bán theo tâm lý từng tháng.

Cần thêm tổ chức giữ vốn dài hạn

Số tài khoản của tổ chức trong nước tăng từ 3.469 năm 2010 lên 20.642 vào cuối tháng 10/2026, tức khoảng 6 lần, trong khi tổng số tài khoản của thị trường tăng khoảng 14 lần, từ hơn 1,05 triệu lên 14,4 triệu. Tiền trong nước vì thế phình to chủ yếu ở phía cá nhân, những người tự quyết định mua bán và có thể rút tiền bất cứ lúc nào, thay vì ở phía các quỹ chuyên nghiệp giữ vốn nhiều năm.

Theo báo cáo của Sở Giao dịch Chứng khoán Quốc gia Ấn Độ (NSE), đến tháng 6/2026, khối ngoại nắm 15,1% giá trị cổ phiếu trên sàn này, thấp nhất 69 quý, gần bằng mức 14,7% của Việt Nam cuối năm 2025, nhưng các quỹ tương hỗ trong nước nắm 11,6%. Nhờ dòng tiền góp định kỳ hằng tháng vào các quỹ, mỗi đợt khối ngoại bán ra ở Ấn Độ đều có sẵn lực mua trong nước đỡ lại, điều Việt Nam chưa có.

Tại VIF 2027, bà Phạm Thị Thùy Linh, Trưởng ban Phát triển thị trường của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, cho rằng cần phát triển nhà đầu tư tổ chức trong nước làm ưu tiên để thị trường bớt phụ thuộc vào biến động tài chính toàn cầu. Ông Nguyễn Duy Anh, Giám đốc Quản lý Danh mục Đầu tư tại Công ty Quản lý Quỹ đầu tư Vietcombank (VCBF), đề xuất khơi thông vốn từ quỹ hưu trí, loại tiền có thể nằm trên thị trường hai, ba chục năm.

20 năm trước, nhìn theo khối ngoại là lựa chọn hợp lý của một thị trường non trẻ, khi bên ngoại vừa hiểu biết hơn vừa nhiều tiền hơn. Ngày nay, khối ngoại vẫn quan trọng với nhóm cổ phiếu lớn và các đợt IPO, nhưng nên được nhìn như một nhóm nhà đầu tư bình thường, bán ra khi tỷ giá bất lợi và mua vào khi giá đủ rẻ, thay vì như người dẫn đường của thị trường.